batch_1778697811 20260513214331000 National Academy of Sciences of Ukraine, Institute of Encyclopedic Research esu@esu.com.ua National Academy of Sciences of Ukraine, Institute of Encyclopedic Research Entsyklopedychnyi visnyk Ukrainy [The Encyclopedia Herald of Ukraine] Entsykl. visn. Ukr. 2706-9990 2707-000X 2025 17 Viktor Sokolov Yaroslav Mudryi National Library of Ukraine, Kyiv, Ukraine https://orcid.org/0000-0002-0208-1292 The article examines the origins of Ukrainian encyclopedism through the example of the first encyclopedic work produced on Ukrainian territory — the Polish-language edition of Benedykt Chmielowski’s Nowe Ateny [New Athens] (1745–1756). The study highlights the relevance of conducting a historical and book-studies analysis of this work in the broader context of the development of the national book culture, as well as the intellectual, cultural, and Enlightenment processes of the eighteenth century. The research is grounded in both general scholarly and specialized methods of historical book studies, including comparative-historical, analytical, contextual, and source-critical approaches. It employs an interdisciplinary framework that integrates the history of science, philology, cultural studies, and encyclopedic studies. The study establishes that Nowe Ateny represents a synthetic encyclopedic compendium of the Baroque era, in which religious, natural-scientific, historical, and folkloric knowledge are interwoven. Source analysis demonstrates that Chmielowski relied primarily on medieval and early modern authors, intentionally avoiding thinkers of the early modern period whose views conflicted with Catholic doctrine. Despite contemporary accusations of compilation and naivety, Nowe Ateny reflects the state of scientific thought and the level of intellectual curiosity among educated readers on Ukrainian lands in the eighteenth century. The work pursued a didactic aim — popularizing knowledge among the nobility, clergy, and student youth. Chmielowski’s encyclopedia should be regarded as a cultural and historical phenomenon that combines features of late Baroque intellectual culture and the early Enlightenment. It functioned as a vehicle for disseminating scientific knowledge, facilitated the spread of heliocentric ideas, and broadened the worldview of the educated strata of society. Despite its compilatory nature and evident scholarly limitations, Nowe Ateny emerged as an important monument of book culture, marking the transition from scholastic tradition to more systematic encyclopedic thinking on Ukrainian lands. 2025 55 80 10.37068/evu.17.5 https://evu.encyclopedia.kyiv.ua/article/1715 https://evu.encyclopedia.kyiv.ua/doi/10.37068/evu.17.5.pdf Abramovych, S. D. (2018). “Novi Afiny ...” B. I. Khmelovskoho v konteksti zminy typu univer­salnoho kompendiumu v epokhu Prosvitnytstva [“New Athens...” by B. I. Khme­levsky in the context of a change in the type of universal compendium in the era of Enlightenment]. In Tradytsii i suchasni kontsepty entsyklopedychnoi spravy v Ukraini (pp. 14–21). Kyiv [in Ukrainian]. Aloshyn, A. (2016). (Ne)vidomi volyniany: tvorets pershoi entsyklopedii z Lutska [(Un)known Volyn people: the creator of the first encyclopedia from Lutsk]. Khroniky Liubarta. https://www.hroniky.com/news/view/4917-ne-vidomi-volyniany-tvorets-per­shoi-entsyklopedii-z-lutska [in Ukrainian]. Aloshyn, A. (2018). Ryba-yepyskop i pesyholovy. Khardkor iz Lutska 18 viku [Bishop-Fish and Dogheads. Hardcore from Lutsk 18th century]. Khroniky Liubarta. http://www.hroniky.com/news/view/12861-ryba-iepyskop-i-pesyholovy-khardkor-iz-lutska-18-viku [in Ukrainian]. Bentkowski, F. (1814). Historya literatury polskiey wystawiona w spisie dzieł drukiem ogłoszonych [The history of Polish literature presented in the list of works published in print] (vol. 2). Warszawa-Wilno [in Polish]. Bienkowska, B. (1971). Kopernik i heliocentryzm w polskiej kulturze umyslowej do konca XVIII wieku [Copernicus and heliocentrism in Polish intellectual culture until the end of the 18th century]. Wrocław [in Polish]. Brückner, A. (1958). Dzieje kultury polskiej: Сzasy nowsze do roku 1831 [History of Polish cul­ture: Modern times to 1831] (vol. 3). Warszawa [in Polish]. Chmielowski, B. (1745). Nowe Ateny, Albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna na różne tytuły jak na classes podzielona, mądrym dla memoriału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywkie rygowana [New Athens, or the Acad­emy of all sciences, full of various titles as if divided into classes, for the wise for the memorial, for the idiots for science, for the politicians for practice, and for the melancholics for entertainment] (vol. 1). Lwów [in Polish]. Chmielowski, B. (1746). Nowe Ateny, Albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna na różne tytuły jak na classes podzielona, mądrym dla memoriału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywkie rygowana [New Athens, or the Acad­emy of all sciences, full of various titles as if divided into classes, for the wise for the memorial, for the idiots for science, for the politicians for practice, and for the melancholics for entertainment] (vol. 2). Lwów [in Polish].. Chmielowski, B. (1754). Nowe Ateny, Albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna na różne tytuły jak na classes podzielona, mądrym dla memoriału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywkie rygowana [New Athens, or the Acad­emy of all sciences, full of various titles as if divided into classes, for the wise for the memorial, for the idiots for science, for the politicians for practice, and for the melancholics for entertainment] (vol. 3). Lwów [in Polish]. Chmielowski, B. (1756). Nowe Ateny, Albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna na różne tytuły jak na classes podzielona, mądrym dla memoriału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywkie rygowana [New Athens, or the Acad­emy of all sciences, full of various titles as if divided into classes, for the wise for the memorial, for the idiots for science, for the politicians for practice, and for the melancholics for entertainment] (vol. 4). Lwów [in Polish]. Chrzanowski, I. (1974). Historia literatury niepodległej Polski (965–1795) [History of literature in independent Poland (965–1795)]. Warszawa [in Polish]. Dolański, D. (2009). Edukacyjno-dydaktyczny wymiar “Nowych Aten” Benedykta Chmielowski­ego [The educational and didactic dimension of Benedykt Chmielowski’s “New Athens”]. In Ars Educandi. Zrodla (vol. 1, pp. 245–255). Mysłowice [in Polish]. Elbanowski, A. (2010). El Nuevo Mundo en “Nuevas Atenas”: Padre Benedykt Chmielowski so­bre América [The New World in “New Athens”: Father Benedykt Chmielowski on America]. Revista del CESLA. International Latin American Studies Review, 13, 2, 369–392. http://www.redalyc.org/pdf/2433/243316493001.pdf [in Spanish]. Estreicher, K. (1896, vol. 14). Bibliografia polska [Polish bibliography] (pp. 171–173). Kraków [in Polish]. Gierl, M. (2001). Kompilation und die Produktion von Wissen im 18. Jahrhundert [Compilation and the production of knowledge in the 18th century]. In H. Zedelmaier, M. Mul­sow, Die Praktiken der Gelehrsamkeit in der Frühen Neuzeit (pp. 63–94). Tübin­gen [in German]. Grzybowski, S. (1965). Z dziejow popularyzacji nauki w czasach saskich [From the history of the popularization of science in the Saxon times]. Studia i materiały z dziejów nauki polskiej. Seria A. z, 7, 111–132 [in Polish]. Historia nauki polskiej [History of Polish Science]. (1974, vol. 6). Wrocław [in Polish]. Ivchenko, A. (1996). Shche raz pro Pylypa z konopel [Once again about Philip from hemp]. Kul­tura slova, 46-47, 127 131 [in Ukrainian]. Kallenbach, J. (1918). Siły umysłowe i moralne [Mental and moral forces]. In Przyczyny upadku Polski (pp. 137–154). Kraków [in Polish]. Kosowska, E. (2021b). Nowe Ateny jako przykład strategii edukacyjnej wzorowanej na jezuickich założeniach misyjnych [New Athens as an example of an educational strategy modeled on Jesuit missionary principles]. Rocznik filozoficzny ignatianum, 27(1), 65–84 [in Polish]. Kosowska, Ewa. (2021a). Ks. Benedykt Chmielowski — pionier polskiego kulturoznawstwa [Fa­ther Benedykt Chmielowski — a pioneer of Polish cultural studies]. Prace Kultur­oznawcze, 25(4), 15–26 [in Polish]. Krzyżanowski, J. (1966). Historia literatury polskiej. Alegoryzm — preromantyzm [The History of Polish Literature: Allegory — Pre-Romanticism]. Warszawa [in Polish]. Kufel, Sł. (2020). Kapłan oświecony: Uwagi na marginesie “Nowych Aten” Benedykta Chmie­lowskiego [The Enlightened Priest: Notes on the Margins of Benedykt Chmie­lowski’s “New Athens”]. Wiek Oświecenia, 36, 11–25 [in Polish]. Lipski, J. J. (1966). Nikifor nauki polskiej [Nikifor of Polish science]. In Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej scjencyi pełna / .../ przez Xiędzu Benedykta Chmielowskiego (pp. 5–16). Kraków [in Polish]. Ogrodziński, W. (1937). Chmielowski Benedykt [Chmielowski Benedict]. In Polski słownik bio­graficzny (vol. 3, pp. 341–342). Kraków [in Polish]. Opałek, K. (1970). Oświecenie [Enlightenment]. In Historia nauki polskiej (vol. 2, pp. 244–293). Wrocław-Warszawa-Kraków [in Polish]. Paszyński, W. (2014). Czarna legenda “Nowych Aten” Benedykta Chmielowskiego i proby jej przezwyciężenia [The Black Legend of Benedykt Chmielowski’s “New Athens” and Attempts to Overcome It]. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne, 1(141), 37–59 [in Polish]. Paszyński, W. (2015). Ksiądz Benedykt Chmielowski — życie i dzieło Diogenesa firlejowskiego [Father Benedykt Chmielowski — the life and work of Diogenes Firlejowski]. Nasza Przeszłość, 2(124), 105–136 [in Polish]. Piaskowski, J. (1980). Wiadomości o minerałach i metalach w encyklopedii B. Chmielowskiego “Nowe Ateny” (1746–1756) [Information about minerals and metals in the ency­clopedia of B. Chmielowski “New Athens” (1746–1756)]. Kwartalnik Historii Nauki I Techniki, 25(1), 143–168 [in Polish]. Rybicka-Nowacka, H. (1974). “Nowe Ateny” Benedykta Chmielowskiego: metoda, styl, język [Benedykt Chmielowski’s “New Athens”: method, style, language ]. Warszawa [in Polish]. Schneider, U. J. (2006). Seine Welt wissen: Enzyklopädien in der Frühen Neuzeit. Katalog zur Ausstellung der Universitätsbibliothek Leipzig und der Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel [Knowing His World: Encyclopedias in the Early Modern Period. Catalogue for the exhibition at the Leipzig University Library and the Herzog Au­gust Library in Wolfenbüttel]. Darmstadt [in German]. Suchodolski, B. (1986). Dzieje kultury polskiej [The history of Polish culture]. Warszawa [in Polish]. Szady, B. (2012). Benedykt Chmielowski i “czarna legenda” [Benedykt Chmielowski and the “black legend”]. In Polska-Hiszpania: wczoraj i dziś: studia poświęcone wybra­nym zagadnieniom z historii i wspołczesności (pp. 25–34). Lublin. https://www.kul.pl/files/845/pdf/szady_benedykt_chmielowski.pdf [in Polish]. Wichowa, M. (1999). Ksiadz Benedykt Chmielowski jako uczony barokowy [Father Benedykt Chmielowski as a Baroque scholar]. Napis, 5, 45–56 [in Polish]. Wichowa, M. (2022). “Nowe Ateny” ks. Benedykta Chmielowskiego — kompendium wiedzy barokowej: Warsztat pisarski twórcy encyklopedii [“New Athens” by Father Be­nedykt Chmielowski — a compendium of baroque knowledge: The writing work­shop of the encyclopedia creator]. Łodź [in Polish]. Wiszniewski, М. (1873). Myśli o ukształtowaniu siebie samego [Thoughts about shaping one­self]. Warszawa [in Polish]. Woycicki, K. W. (1861). Chmielowski Benedykt [Chmielowski Benedict]. In Orgelbrand St., En­cyklopedia powszechna (vol. 5, p. 369–370). Warszawa [in Polish]. Załuski, J. А. (1766). Objaśnienie błędami zabobonów zarażonych oraz opisanie niegodziwości, która pochodzi sądzenia przez próbę pławienia w wodzie mniemanych czarownic, jako takowa próba jest omylna, różnymi dowodam [An explanation of the errors of superstition infected with it and a description of the wickedness that comes from judging by the test of drowning supposed witches in water, as such an attempt is fallible, with various proofs]. Berdyczów [in Polish].